نکته‌های کلیدی
- مجوز دفتر خدمات مسافرتی و عضویت در IATA دو موضوع جدا هستند و یکی جای دیگری را نمیگیرد.
- در ایران مجوز آژانس مسافرتی معمولاً از وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گرفته میشود و بند الف به فروش بلیت و بند ب به تور مربوط است.
- در سایتی که با آژانسساز ساخته میشود، بلیت از طریق شریک صدور بلیت آژانسساز صادر میشود و صاحب سایت صادرکننده‌ی بلیت نیست.
- این به معنای بی‌نیازی از هر مجوزی نیست؛ برای تبلیغ تور، فروش با برند خودتان و فعالیت تجاری آنلاین باید شرایط را از مرجع صدور مجوز بپرسید.
- برای فروش آنلاین، نماد اعتماد الکترونیکی، ثبت کسبوکار و تکلیف مالیاتی را هم از همان ابتدا جدی بگیرید.
فهرست مطالب
«برای فروش بلیت هواپیما مجوز لازم است؟» از اولین پرسش‌هایی است که هر کسی که به راه‌انداختن آژانس آنلاین فکر میکند، می‌پرسد. پاسخ کوتاه این است که فروش بلیت در ایران قاعده دارد، اما این قاعده همیشه به این معنا نیست که شما خودتان باید صادرکننده‌ی بلیت باشید. خیلی از فروشندگان بلیت را از طریق دفتری صادر می‌کنند که مجوز و دسترسی لازم را دارد.
مشکل اینجاست که چند موضوع جدا معمولاً با هم قاطی می‌شوند: مجوز دفتر خدمات مسافرتی، عضویت در IATA، فرق بلیت سیستمی و چارتری، و الزامات فروش اینترنتی مثل نماد اعتماد. هر کدام را نهاد متفاوتی تعیین میکند و پاسخ هر کدام به نوع فعالیت شما بستگی دارد.
در این راهنما این موضوع‌ها را از هم جدا می‌کنیم، توضیح می‌دهیم بلیت در سایتی که با آژانسساز ساخته میشود چطور صادر میشود، و فهرستی از پرسش‌هایی می‌دهیم که پیش از اولین فروش باید پاسخشان را بدانید.
مجوز و IATA؛ دو پرسش جدا
وقتی کسی می‌پرسد «مجوز لازم است؟» در واقع دو سؤال می‌پرسد. سؤال اول درباره‌ی صدور بلیت است: چه کسی بلیت را در سیستم ایرلاین صادر میکند و پول آن را با ایرلاین تسویه میکند؟ سؤال دوم درباره‌ی کسبوکار است: فعالیت شما به‌عنوان فروشنده‌ی خدمات سفر، از نظر قانون و مقررات کشور به چه مجوز یا ثبتی نیاز دارد؟
عضویت IATA پاسخ سؤال اول را در سطح بین‌المللی می‌دهد و یک ترتیب تجاری با صنعت هوایی است. مجوز بند الف یا مجوز بند ب پاسخ سؤال دوم را می‌دهد و از طرف نهاد دولتی صادر میشود. داشتن یکی، دیگری را حل نمی‌کند. دفتری که مجوز دارد هنوز برای صدور بلیت به دسترسی به سیستم‌های رزرو نیاز دارد، و کسی که از طریق یک شریک بلیت صادر میکند هنوز باید تکلیف کسبوکار خودش را روشن کند.
| موضوع | چه کسی تعیین میکند | به چه پرسشی پاسخ می‌دهد |
|---|---|---|
| مجوز دفتر خدمات مسافرتی | وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی | آیا این کسبوکار اجازه‌ی ارائه‌ی خدمات مسافرتی دارد؟ |
| عضویت IATA و BSP | انجمن بین‌المللی حمل‌ونقل هوایی | آیا این دفتر می‌تواند مستقیماً بلیت ایرلاین‌های عضو را صادر و تسویه کند؟ |
| نماد اعتماد الکترونیکی | مرکز توسعه‌ی تجارت الکترونیکی | آیا این سایت به‌عنوان کسبوکار اینترنتی شناخته و قابل پیگیری است؟ |
| ثبت کسبوکار و مالیات | مراجع ثبتی و سازمان امور مالیاتی | درآمد این فعالیت به نام چه کسی ثبت و گزارش میشود؟ |
مجوز دفتر خدمات مسافرتی در ایران
در ایران، دفاتر خدمات مسافرتی و گردشگری معمولاً از وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی و ادارات کل استانی آن مجوز می‌گیرند. این مجوزها بر اساس نوع فعالیت دسته‌بندی شده‌اند و در بازار با نام «بند» شناخته می‌شوند.
بند الف: فروش بلیت
مجوز بند الف به خدمات مسافرتی هوایی و فروش بلیت مربوط است. دفتری که این مجوز را دارد معمولاً می‌تواند بلیت پروازهای داخلی و خارجی را بفروشد و صادر کند، چه سیستمی و چه چارتری. گرفتن آن معمولاً شرایطی مثل داشتن دفتر کار، مدیر فنی دارای صلاحیت و مدارک مشخص دارد.
بند ب: تور و خدمات گردشگری
مجوز بند ب به برگزاری و فروش تور مربوط است؛ تورهای داخلی، تورهای خروجی مثل استانبول و دبی، و در برخی موارد تورهای ورودی. اگر قصد دارید تور با برند خودتان تبلیغ و برگزار کنید، این همان بخشی است که باید درباره‌اش دقیق استعلام کنید.
سفرهای زیارتی و موارد دیگر
برای سفرهای زیارتی مثل نجف و کربلا، و به‌خصوص حج و عمره، معمولاً ضوابط جداگانه‌ای وجود دارد و نهادهای دیگری هم در آن نقش دارند. در برخی منابع از دسته‌ی دیگری با عنوان «بند پ» هم یاد میشود. چون این دسته‌بندی‌ها ممکن است در دستورالعمل‌های جدید تغییر کرده باشند، عنوان دقیق و شرایط هر کدام را از اداره‌ی کل استان خود بپرسید.
در کنار وزارتخانه، انجمن صنفی دفاتر خدمات مسافرتی هم نقش صنفی دارد و دفاتر در بسیاری از موضوعات با آن سروکار دارند. برای فهم شرایط عملی بازار، صحبت با یک دفتر دارای مجوز یا خود انجمن صنفی هم معمولاً مفید است.
IATA و BSP در شرایط ایران
IATA انجمن بین‌المللی حمل‌ونقل هوایی است و آژانس‌های عضو آن می‌توانند بلیت ایرلاین‌های عضو را مستقیماً صادر کنند و پول آن را از طریق BSP، سیستم تسویه‌ی صنعت هوایی، با ایرلاین‌ها تسویه کنند. عضویت معمولاً با بررسی کسبوکار، گزارش‌دهی منظم و تضمین مالی همراه است.
برای آژانس‌های ایرانی، وضعیت دسترسی به IATA و BSP در سال‌های اخیر تحت تأثیر تحریم‌ها و محدودیت‌های بانکی بوده و ثابت هم نمانده است. به همین دلیل بخش مهمی از فروش بلیت در بازار ایران از مسیرهای دیگری انجام میشود: سیستم‌های رزرو ایرلاین‌های داخلی، همکاری با دفاتر بزرگ‌تر، و فروش ظرفیت چارتری.
نتیجه‌ی عملی برای کسی که تازه شروع میکند ساده است: عضویت IATA پیش‌شرط فروش بلیت نیست. پرسش درست این است که بلیت شما از طریق چه کسی صادر میشود و آن طرف چه دسترسی و مجوزی دارد.
بلیت سیستمی و چارتری؛ صادرکننده کیست؟
در بازار ایران دو نوع بلیت هواپیما رایج است و تفاوتشان روی سود، قوانین استرداد و پاسخگویی شما به مشتری اثر می‌گذارد.
بلیت سیستمی مستقیماً از سیستم رزرو ایرلاین، مثلاً ایران‌ایر یا ماهان، صادر میشود. قیمت آن را ایرلاین تعیین میکند و قوانین استرداد و تغییر آن همان قوانین نرخ ایرلاین است.
بلیت چارتری از ظرفیتی فروخته میشود که یک چارترکننده پیشتر از ایرلاین خریده یا تعهد کرده است؛ مثلاً بخشی از صندلی‌های یک پرواز تهران به کیش یا مشهد. چارترکننده قیمت را بر اساس عرضه و تقاضا تعیین میکند و قوانین استرداد معمولاً سخت‌گیرانه‌تر و وابسته به تصمیم اوست. دفاتر فروش این ظرفیت را از چارترکننده می‌گیرند و به مسافر می‌فروشند.
- در بلیت سیستمی، طرف اصلی قوانین ایرلاین است و مسافر می‌تواند رزرو را در سایت ایرلاین پیگیری کند.
- در بلیت چارتری، شرایط فروش و استرداد را چارترکننده تعیین میکند و ممکن است با بلیت سیستمی همان پرواز فرق داشته باشد.
- در هر دو حالت، کسی که بلیت را صادر میکند باید دسترسی و مجوز لازم را داشته باشد؛ فروشنده‌ی نهایی لزوماً همان صادرکننده نیست.
صدور بلیت در سایت‌های آژانسساز
در سایتی که با آژانسساز ساخته میشود، بلیت از طریق شریک صدور بلیت آژانسساز صادر میشود. یعنی صاحب سایت خودش صادرکننده‌ی بلیت نیست، به سیستم رزرو ایرلاین‌ها وصل نمی‌شود و لازم نیست جداگانه با ایرلاین‌ها، هتل‌ها یا برگزارکنندگان تور قرارداد ببندد.
آنچه مسافر دریافت میکند بلیت الکترونیکی معمولی ایرلاین است. PNR به نام خود مسافر ثبت میشود و او می‌تواند آن را در سایت ایرلاین بررسی کند. هر بلیت هم تابع قوانین نرخ خودش است؛ اگر بلیتی غیرقابل استرداد باشد، این قاعده از ایرلاین یا منبع نرخ می‌آید، نه از سایت شما.
بخش تجاری با شماست. مشتری روی سایت شما جست‌وجو و رزرو میکند، با کارت بانکی عضو شتاب از طریق درگاه پرداخت شاپرک پرداخت میکند و بلیت را با ایمیل میگیرد. شما برای پرواز، هتل و فعالیت‌های گردشگری جداگانه سود خودتان را تعیین می‌کنید و این سود کاملاً متعلق به شماست. پیش از اولین تسویه هویت صاحب سایت احراز میشود و سود به حساب شبای او واریز میشود.
جزئیات ساخت سایت و تنظیم بخش پرواز را در راهنمای ساخت سایت فروش بلیت هواپیما آورده‌ایم.
فروش آنلاین: نماد اعتماد، درگاه و مالیات
جدا از مجوز گردشگری، هر کسب‌وکاری که در ایران آنلاین می‌فروشد با چند الزام عمومی روبه‌روست. این‌ها مخصوص آژانس مسافرتی نیستند، اما برای سایت فروش بلیت اهمیت بیشتری دارند، چون مبلغ هر سفارش معمولاً بالاست و مشتری پیش از پرداخت بیشتر دقت میکند.
نماد اعتماد الکترونیکی
نماد اعتماد الکترونیکی را مرکز توسعه‌ی تجارت الکترونیکی به کسبوکارهای اینترنتی می‌دهد. بسیاری از مشتریان پیش از پرداخت دنبال آن می‌گردند و در عمل برای برخی خدمات، از جمله بعضی درگاههای پرداخت، هم خواسته میشود. شرایط و مراحل دریافت آن ممکن است برای فعالیت‌های گردشگری با مدارک بیشتری همراه باشد؛ این را از خود مرکز بپرسید.
ثبت کسبوکار و مالیات
درآمد حاصل از سود فروش، درآمد شماست و تکلیف ثبت و مالیات آن با خودتان است. اینکه به‌عنوان شخص حقیقی فعالیت کنید یا شرکت ثبت کنید، و چه پرونده‌ی مالیاتی‌ای لازم دارید، را با یک مشاور مالیاتی بررسی کنید.
شرایط و قوانین سایت
صفحه‌ی قوانین سایتتان باید روشن کند که درخواست‌های استرداد و تغییر را چطور پیگیری می‌کنید و مشتری چه انتظاری باید از شما داشته باشد. هرچه این صفحه شفاف‌تر باشد، اختلاف‌های بعدی کمتر میشود.
چه زمانی باید سراغ مجوز رفت؟
پاسخ دقیق به این پرسش را فقط مرجع صدور مجوز می‌تواند بدهد، اما چند وضعیت هست که در آن‌ها استعلام جدی‌تر ضرورت دارد:
- وقتی می‌خواهید تور با برند خودتان طراحی، تبلیغ یا برگزار کنید، نه فقط تورهای موجود را بفروشید.
- وقتی دفتر فیزیکی باز می‌کنید یا تابلوی «آژانس مسافرتی» می‌زنید.
- وقتی می‌خواهید ظرفیت چارتری بخرید یا مستقیماً با ایرلاین و هتل قرارداد ببندید.
- وقتی حجم فروش بالا رفته و کسبوکار از یک فعالیت جانبی به کار اصلی تبدیل شده است.
- وقتی برای تبلیغات یا همکاری با نهادها، مجوز گردشگری از شما خواسته میشود.
بسیاری از کسانی که با یک سایت آنلاین شروع می‌کنند، بعد از اینکه بازار و مشتری خود را شناختند، به سمت گرفتن مجوز می‌روند. این مسیر منطقی است، به شرط اینکه از ابتدا بدانید فعالیت فعلی‌تان در چه چارچوبی قرار دارد. برای دید کلی‌تر از راهاندازی، راهنمای راهاندازی آژانس مسافرتی آنلاین را هم ببینید.
جمع‌بندی و چک‌لیست پیش از اولین فروش
مجوز گردشگری، عضویت IATA و الزامات فروش اینترنتی سه موضوع جدا هستند. در سایت آژانسساز، صدور بلیت با شریک صدور بلیت است، اما تکلیف کسبوکار خودتان با شماست. پیش از اولین فروش این موارد را مرور کنید:
- از اداره‌ی کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان خود بپرسید فعالیت شما، با برند خودتان و به شکل آنلاین، به چه مجوزی نیاز دارد.
- اگر قصد فروش یا تبلیغ تور دارید، شرایط بند ب را جداگانه استعلام کنید.
- برای سایت خود نماد اعتماد الکترونیکی بگیرید یا مراحل آن را شروع کنید.
- وضعیت ثبتی و مالیاتی درآمدتان را با یک مشاور روشن کنید.
- صفحه‌ی قوانین سایت را بنویسید و نحوه‌ی پیگیری استرداد را در آن توضیح دهید.
- سود خود را برای پرواز، هتل و فعالیت‌های گردشگری تنظیم کنید؛ راهنمای مارک‌آپ و سود آژانس در این کار کمک میکند.
ساخت سایت، نگهداری و فروش در آژانسساز رایگان است. اگر آماده‌اید، از راهاندازی رایگان شروع کنید و جزئیات بسته‌ها را در صفحه‌ی قیمت‌ها ببینید.
سؤالات متداول
آیا بدون مجوز بند الف می‌توان بلیت هواپیما فروخت؟
صدور بلیت در ایران معمولاً کار دفاتری است که مجوز بند الف دارند یا با چنین دفتری همکاری می‌کنند. در سایتی که با آژانسساز ساخته میشود، بلیت از طریق شریک صدور بلیت آژانسساز صادر میشود و شما صادرکننده نیستید. با این حال اینکه فعالیت فروش و تبلیغ شما با برند خودتان به چه مجوز یا ثبتی نیاز دارد، به نوع کارتان بستگی دارد و باید آن را از مرجع صدور مجوز استعلام کنید.
مجوز آژانس مسافرتی در ایران را چه نهادی صادر میکند؟
مجوز دفاتر خدمات مسافرتی معمولاً از سوی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی و ادارات کل استانی آن صادر میشود. انجمن صنفی دفاتر خدمات مسافرتی هم نقش صنفی دارد و در بسیاری از امور دفاتر طرف گفت‌وگوست. شرایط، مدارک و مراحل ممکن است تغییر کند، پس پیش از اقدام از اداره‌ی کل استان خود بپرسید.
آیا برای فروش بلیت باید عضو IATA بود؟
خیر، بسیاری از فروشندگان بلیت خودشان عضو IATA نیستند و بلیت را از طریق دفتر یا شریکی صادر می‌کنند که امکان صدور دارد. عضویت IATA یک ترتیب تجاری با صنعت هوایی است، نه مجوز دولتی. وضعیت دسترسی آژانس‌های ایرانی به IATA و سیستم تسویه‌ی BSP هم در سال‌های اخیر تحت تأثیر تحریم‌ها بوده است.
فرق بلیت سیستمی و چارتری چیست؟
بلیت سیستمی مستقیماً از سیستم رزرو ایرلاین صادر میشود و قیمت و قوانین استرداد آن را ایرلاین تعیین میکند. بلیت چارتری از ظرفیتی فروخته میشود که چارترکننده پیشتر از ایرلاین خریده است و قیمت و شرایط استرداد آن معمولاً به تصمیم چارترکننده بستگی دارد. هر دو بلیت معتبر پرواز هستند، اما قوانینشان یکسان نیست.
آیا سایت فروش بلیت به نماد اعتماد الکترونیکی نیاز دارد؟
نماد اعتماد الکترونیکی برای کسبوکارهای اینترنتی صادر میشود و در عمل برای بسیاری از خدمات، از جمله برخی درگاههای پرداخت، خواسته میشود. مشتری ایرانی هم پیش از پرداخت معمولاً دنبال آن میگردد. شرایط دریافت آن را از مرکز صادرکننده بپرسید و آن را جزو کارهای اول راهاندازی بگذارید.
آیا آژانسساز برای من مجوز میگیرد؟
خیر. آژانسساز سایت، موتور رزرو و مسیر صدور بلیت را فراهم میکند، اما برای کسبوکار شما مجوز نمیگیرد و جای ثبت شرکت یا تکالیف مالیاتی شما را نمیگیرد. این کارها با صاحب سایت است و بهتر است پیش از شروع جدی فروش انجام شود.